

Wie wil weten wanneer hij kan zaaien, kijkt meestal naar de kalender of naar het zakje. Toch beslist de grond. Onder een bepaalde bodemtemperatuur kiemt een zaadje niet, omdat de opname van water en de werking van de enzymen in het zaad stilvallen. En een zakje dat al een paar jaar in de schuur ligt, kan nog prima zijn of bijna niets meer opleveren. Met twee controles weet je waar je staat: is de grond warm genoeg voor dit gewas, en kiemt je zaad nog goed genoeg?
Wanneer zaaien: timing bepaalt je succes
Vroeg zaaien om een voorsprong te nemen werkt meestal niet. Het ministerie van landbouw van de Canadese provincie Alberta (Alberta Agriculture and Forestry) wijst erop dat de grond in het voorjaar meestal ver onder de beste kiemtemperatuur zit. Zaad dat langzaam kiemt, loopt meer kans om te rotten, en koude grond levert zwakke zaailingen op. Hoe dichter de grond bij de beste temperatuur komt, hoe sneller en hoe meer zaden er kiemen.
Minimale bodemtemperatuur per groente
Deze tabel geeft per groente de bodemtemperatuur waaronder het zaad niet kiemt, de temperatuur waarbij het kiemen het best gaat, en het aantal dagen tot kiemen. Het gaat om de temperatuur van de grond, niet van de lucht.
| Groente | Minimaal (°C) | Beste (°C) | Dagen tot kiemen |
|---|---|---|---|
| Sla | 0 | 18-21 | 7-10 |
| Spinazie | 0 | 21 | 7-14 |
| Ui (voor de bol) | 0 | 21-23 | 10-14 |
| Erwt | 4 | 18-21 | 7-14 |
| Radijs | 4 | 18-21 | 5-7 |
| Wortel | 4 | 23-26 | 12-15 |
| Biet | 4 | 23 | 7-14 |
| Snijbiet | 4 | 20-23 | 7-14 |
| Koolgewassen (kool, bloemkool, broccoli) | 4 | 18-29 | 5-10 |
| Selderij | 4 | 21-23 | 10-14 |
| Tomaat | 10 | 23-26 | 7-14 |
| Suikermaïs | 10 | 21-29 | 7-10 |
| Sperzieboon | 15 | 23-29 | 7 |
| Komkommer | 15 | 21-29 | 7-10 |
| Pompoen | 15 | 21-23 | 7-10 |
| Paprika | 15 | 23-29 | 10 |
| Aubergine | 15 | 21-29 | 10 |
Bron: Alberta Agriculture and Forestry, Soil Temperature and Field Vegetable Germination, laatst herzien 5 september 2017.
Zo lees je de tabel in de praktijk:
- Vanaf 0 °C: sla, spinazie en ui. Dit zijn de groenten die je als eerste buiten kunt zaaien.
- Vanaf 4 °C: erwt, radijs, wortel, biet, snijbiet, de koolgewassen en selderij.
- Vanaf 10 °C: tomaat en suikermaïs.
- Vanaf 15 °C: sperzieboon, komkommer, pompoen, paprika en aubergine. Deze groep zaai je buiten pas als de grond echt is opgewarmd, of je zaait ze binnen voor.
Meet het met een grondthermometer op de diepte waar het zaad komt te liggen. Zit de grond onder het minimum, dan wacht je, of je zaait binnen.
Binnen voorzaaien en de IJsheiligen
Groenten uit de warme groep, zoals tomaat en paprika, krijgen binnen een voorsprong die de grond buiten in het voorjaar niet kan geven. Buiten kan het tot half mei nog vriezen, ook aan de grond. De gangbare opgave is dat de IJsheiligen, 11 tot en met 14 mei, het laatste risico op nachtvorst markeren. Vorstgevoelige plantjes zet je daarom pas daarna buiten.
Is je zaad nog goed? Doe eerst een kiemproef

Zaad gaat elk jaar wat achteruit, ook als je het goed bewaart. De voorlichtingsdienst van Iowa State University geeft per groente hoeveel jaar zaad bij goede bewaring een aanvaardbaar kiempercentage houdt:
| Groente | Jaren houdbaar bij goede bewaring |
|---|---|
| Ui | 1 |
| Maïs | 2 |
| Paprika | 2 |
| Asperge | 3 |
| Bonen | 3 |
| Wortel | 3 |
| Erwten | 3 |
| Bieten | 4 |
| Pompoen | 4 |
| Tomaat | 4 |
| Broccoli | 5 |
| Kool | 5 |
| Bloemkool | 5 |
| Komkommer | 5 |
| Sla | 5 |
| Radijs | 5 |
| Spinazie | 5 |
Bron: Iowa State University Extension and Outreach, How to Store Seeds and Test Germination Rates.
Die jaren gaan uit van ideale bewaring en vervangen geen test. Is zaad ouder dan een jaar of ziet het er oud uit, test het dan ongeveer een maand voordat je wilt zaaien. Zo doe je dat:
- Tel zaden af. Neem er minstens 20, willekeurig gekozen. Met 50 is de uitkomst beter, met 100 het best.
- Leg ze op vochtig keukenpapier. Verdeel de zaden zo dat ze elkaar niet raken, rol het papier op en stop de rol in een plastic zakje. Zet het op een warme plek en schrijf de soort erop. Test elke soort apart, want schimmel kan anders de hele test bederven. Het papier blijft vochtig, maar de zaden liggen niet in het water, omdat ze dan kunnen rotten. Een voorbeeld van een kiemproef op keukenpapier staat bij Good Food Brussel.
- Kijk na twee tot drie dagen, en daarna elke dag, ongeveer een week lang. Een zaadje telt als gekiemd zodra er een worteltje of een kiemblaadje door de zaadhuid komt.
- Reken het percentage uit als er ongeveer een week geen nieuwe kiemen bijkomen: het aantal gekiemde zaden gedeeld door het aantal geteste zaden, maal 100. Kiemen er 16 van de 20, dan is dat 80 procent.
Wat de uitkomst betekent, volgens Iowa State University:
| Kiempercentage | Wat je doet |
|---|---|
| 90 procent of hoger | Zeer goed voor de meeste soorten. Gewoon zaaien. |
| 70 tot 80 procent | Aanvaardbaar voor sommige kleine zaden of zaad waar je veel van hebt. |
| Laag, maar dicht bij het percentage op het zakje | Nog bruikbaar. Zaai meer zaad om genoeg planten te krijgen. |
| 50 procent of lager | Te laag voor bijna alle soorten. Weggooien en nieuw zaad kopen. |
Bewaar zaad dat je overhoudt droog en koel, in een goed afgesloten glazen pot. Zo blijven vocht en ongedierte zoals muizen en insecten eruit. Een koele kast, een kelder of de koelkast zijn geschikte plekken.
Hoe zaaien werkt: de techniek stap voor stap
Maak een zaaibed. Haal het onkruid weg, hark de grond fijn en vlak, en werk goed verteerde compost door de bovenste 5 centimeter. Extra mest is niet nodig: te veel stikstof maakt zaailingen lang en slap. Dat staat in de infofiche Teelttechnieken van Leefmilieu Brussel.
Zaai op de juiste diepte. Hoe groter het zaad, hoe dieper het de grond in moet. In droge grond en in zandgrond zaai je dieper dan in kleigrond. Leefmilieu Brussel geeft per zaadgrootte deze zaaidiepte, met de laagste waarde voor de ene en de hoogste voor de andere grondsoort:
| Zaadgrootte | Voorbeelden | Zaaidiepte |
|---|---|---|
| Zeer klein | selderij, postelein | 0,25 tot 0,75 cm |
| Klein | sla, wortel, ui, tomaat, kool | 0,5 tot 1 cm |
| Middelgroot | spinazie, radijs, komkommer, biet | 1 tot 2 cm |
| Groot | erwten, bonen, maïs, pompoen, courgette | 1,5 tot 3 cm |
| Zeer groot | tuinboon, pronkboon, droogbonen | 2 tot 5 cm |
Sommige zaden kiemen juist het best aan de oppervlakte. Staat op het zakje dat het zaad licht nodig heeft om te kiemen, dek het dan niet of nauwelijks af.
Zaai in rijtjes. Span een touw tussen twee stokken en zaai daarlangs. Zo zie je straks het verschil tussen je zaailingen en het onkruid.
Geef regelmatig water, maar niet te veel. Zaai in vochtige grond en druk de bovenlaag licht aan, zodat hij niet uitdroogt. Geef water met een fijne straal en houd het vol: één dag gieten en daarna een paar dagen niet, is schadelijk. Te natte grond is ook slecht, want dan kan het zaad rotten. Is het lang droog of heet, leg dan een vochtige jutezak over het zaaibed en maak hem nat. Kijk elke dag of er iets kiemt en haal de zak dan weg, liefst ’s avonds.
Heb geduld met trage kiemers. Tuinkers komt binnen 2 tot 5 dagen op, maar peterselie en pastinaak kunnen tot 30 dagen nodig hebben.
Binnen zaaien versus buiten zaaien
Sommige groenten zaai je meteen op hun vaste plek, andere eerst binnen of op een apart zaaibed. De tabel met bodemtemperaturen helpt bij die keuze: wat bij 0 of 4 °C al kiemt, kan vroeg in het jaar buiten. Wat 15 °C nodig heeft, heeft binnen een betere start.
Verspenen. Zijn de zaadjes binnen ontkiemd, dan kies je de beste plantjes uit en zet je ze los van elkaar in een eigen potje. Later plant je ze buiten uit.
Afharden. Plantjes die binnen zijn opgegroeid, moeten wennen aan de lagere temperatuur buiten. Begin daarmee als ze ongeveer 10 centimeter hoog zijn of twee tot drie echte blaadjes hebben. Zet ze een aantal dagen overdag buiten en haal ze ’s nachts weer binnen.
Uitplanten. Geef de plantjes vooraf water. Pak elk plantje voorzichtig op, plant het iets dieper dan het stond, met de onderste blaadjes net boven de grond, en druk de aarde rondom licht aan.
Veelgemaakte fouten bij zaaien
- Te vroeg zaaien. Onder de minimale bodemtemperatuur kiemt het zaad niet, en in koude grond loopt het meer kans om te rotten. Kijk eerst in de tabel en meet de grond.
- Te diep zaaien. Een klein zaadje dat te diep ligt, haalt de oppervlakte niet. Houd de zaaidiepte per zaadgrootte aan.
- Te nat houden. Jonge plantjes kunnen bij de grond gaan rotten en daarna omvallen. Dat komt door bodemschimmels zoals Pythium en Rhizoctonia, die het best gedijen als het nat is. Een goede grondstructuur en afwatering beperken het probleem.
- Niet dunnen. Niet elk zaadje kiemt, dus je zaait altijd wat te veel. Staan de plantjes te dicht en blijven ze nat, dan krijgen schimmelziekten kans. Dun ze dan uit. Uitgedunde slaplantjes kun je opeten.
- Oud zaad zaaien zonder test. Een lege rij na een paar weken kan aan het zaad liggen. Een kiemproef laat dat vooraf zien.
- Te rijke grond. Extra stikstof geeft lange, slappe zaailingen.
Gras zaaien: een apart geval
De tabellen in dit artikel gaan over groenten. Graszaad staat er niet in, en voor een gazon gelden eigen zaaitijden en een eigen aanpak. Meer daarover staat in de rubriek gras en gazon.
De afbeeldingen bij dit artikel zijn digitaal gemaakt.
Lees ook: 8 tips om een moestuin leuk te houden
Laatst gecontroleerd op 15 oktober 2026
De beelden in dit artikel zijn digitaal gemaakt ter illustratie.
